Công ty dịch thuật: Vì sao thị trường đói sách khoa học?
“Sách khoa học là một lĩnh vực dịch không đơn giản. Người chỉ có ngoại ngữ không thể dịch được. Phải có những người hiểu biết trên từng lĩnh vực chuyên môn của sách mới có khả năng chuyển ngữ thành công” – ông Phạm Sỹ Sáu - Trưởng Ban Khai thác đề tài và Giao dịch tác quyền, Nhà xuất bản Trẻ khẳng định.
Sau khi đăng tải loạt bài về thực trạng xuất bản sách hiện nay, Tuần Việt Nam đã nhận được nhiều đóng góp tích cực của bạn đọc.
Bạn Ngô Vĩnh Tường (Nha Trang) viết: “Đọc bài viết xong, tôi thấy sự trăn trở của mình bao lâu được giải tỏa nếu nước ta có một tổ chức đủ mạnh để dịch thuật nguồn kiến thức tinh hoa của nhân loại. Với ngành kỹ thuật của tôi, đọc catalog về máy gặp rất nhiều khó khăn. Khi đó chỉ mong Bộ giáo dục và các nhà xuất bản quan tâm dến dich thuật để người làm trong ngành kỹ thuật có thể tự đọc, tự học tiếp thu làm chủ khoa học tiến bộ của nhân loại. Đó là mong mỏi lớn nhất của thế hệ trẻ chúng tôi về khoa học công nghệ trên thế giới. Đó là chìa khoá cho chúng tôi làm việc và cống hiến.”
Rất nhiều bạn đọc khác ở khắp nơi cũng có đồng quan điểm với bạn Ngô Vĩnh Tường. Và quả thật, vấn đề mà bạn Ngô Vĩnh Tường cũng là một nút thắt mà ngành xuất bản chưa gỡ được.
[Cong ty dich thuat - dichthuatnhatphuc - 115]
Sách công cụ - khoảng trống lớn trong thị trường sách dịch
Trái với lo ngại của nhiều người trước khi Việt Nam tham gia Công ước Berne, trong vài năm gần đây, lượng sách dịch trong nước đã tăng lên trông thấy.
Năm 2006, số đầu sách dịch của NXB Văn hóa Thông tin (VHTT) xấp xỉ 1.000 cuốn, sách dịch chiếm khoảng 10% sách phát hành. Từ đầu năm 2007 đến nay, số đầu sách dịch của NXB VHTT cũng đã đạt tới con số tương đương.
Ở NXB Trẻ, nếu không kể truyện tranh (100% truyện tranh là truyện dịch), thì lượng sách phát hành là sách dịch chiếm khoảng gần 60% so với tổng số sách được phát hành của NXB Trẻ.
Tuy nhiên, trong khi những các nhà xuất bản không ngừng chạy đua về sách giải trí, best seller, cẩm nang tri thức, đời sống tâm hồn, sách dạy làm giàu… thì những loại sách công cụ, sách khoa học kỹ thuật lại đang khủng hoảng thiếu.
Sách công cụ vốn dĩ là “nhiệm vụ được giao" của một số nhà xuất bản nhà nước nhưng loại sách này có mức tiêu thụ chậm, giá thành lại không rẻ, phí bản quyền cao nên không phải “đề tài hấp dẫn” của các nhà xuất bản.
Chẳng hạn, bộ sách nghiệp vụ báo chí rất nổi tiếng của NXB Thông tấn bắt đầu xuất bản từ năm 2003, trong đó có nhiều cuốn sách hay của các tác giả nước ngoài. Nhưng kể từ sau khi Việt Nam tham gia Công ước Berne, đầu sách dịch giảm đột ngột, thay vào đó là sách của các tác giả trong nước.
Ở NXB Khoa học Kỹ thuật (KHKT), số đầu sách công cụ trong một vài năm gần đây giảm trông thấy và chỉ tính trên đầu ngón tay.
Sách thiếu vì dịch giả yếu
Giải đáp về thực trạng xuất bản này, PGS.TS Tô Đăng Hải – Giám đốc NXB KHKT cho biết: “Đối với sách KHKT thì ngôn ngữ không phải là rào cản nhiều (ngôn ngữ khá đơn giản). Độc giả của loại sách này chủ yếu là giới trí thức, họ có thể tự đọc bằng tiếng nước ngoài. Hơn nữa, độc giả của sách KHKT là những người có tri thức cao, có nhiều khả năng mua được sách từ nước ngoài… Sách trong thư viện các trường cũng nhiều, sinh viên có thể tìm đọc được trên Internet. Lượng sách dịch KHKT ít đi do nhu cầu thực tế chứ không phải do phía NXB.”
[Cong ty dich thuat - dichthuatnhatphuc - 115]
Nếu nguyên nhân thực sự đúng như những gì PGS.TS Tô Đăng Hải phát biểu thì tại sao các độc giả như bạn đọc Ngô Vĩnh Tường lại mong mỏi có được những cuốn sách KHKT chuyên ngành phục vụ cho công việc và đời sống của họ. Qua khảo sát thực tế, Tuần Việt Nam cũng ghi nhận được: Sách công cụ, sách KHKT cũng là mong mỏi chung của rất đông sinh viên và những người làm công tác giảng dạy, nghiên cứu.
Một giảng viên lâu năm của Trường ĐH Xây dựng cho biết: “Hiện nay, ngân sách Nhà nước cấp cho các trường để mua sách tham khảo, sách nghiên cứu vẫn còn rất hạn chế. Phần lớn tư liệu sách công cụ hiện nay là những sách cũ của Nga. Nhu cầu của giáo viên và sinh viên về những sách khoa học mới và tạp chí khoa học chuyên ngành để cập nhật những tiến bộ của thế giới hiện vẫn rất lớn.”
Hơn nữa, dù trình độ ngoại ngữ của người Việt hiện nay đã nâng cao hơn trước rất nhiều nhưng không phải đối tượng bạn đọc nào cũng có khả năng đọc hiểu ngoại ngữ, đặc biệt là ngoại ngữ chuyên ngành. Do đó, việc phân loại để dịch và xuất bản các loại sách KHKT chuyên ngành là rất cần thiết trong gia đoạn hiện nay.
Kiến giải về nguyên nhân dẫn đến việc thiếu sách công cụ, dịch giả nổi tiếng Bùi Văn Nam Sơn cho biết: "Đây là mảng sách đòi hỏi kiến thức chuyên ngành rất cao và cũng là nơi bộc lộ rõ nhất trình độ của người dịch. Mặt khác, những người giỏi về khoa học kỹ thuật, công nghệ, họ kiếm sống dễ dàng và rất ít thì giờ rảnh, mấy ai chịu khổ công dịch sách? Còn trong triết học và khoa học xã hội, nhân văn, ai cũng muốn có công trình riêng của mình, ít ai muốn làm công việc nặng nhọc và không “vẻ vang” gì lắm là nhai lại “cặn bã” của cổ nhân và của người khác!
Ông Phạm Sỹ Sáu - Trưởng Ban Khai thác đề tài và Giao dịch tác quyền, Nhà xuất bản Trẻ cũng thừa nhận: “Sách khoa học là một lĩnh vực dịch không đơn giản. Người chỉ có ngoại ngữ không thể dịch được vì có nhiều từ chuyên môn mà người trong nghề mới có thể diễn dịch đúng được. Chúng tôi đang có trong tay một số đầu sách khoa học khá lý thú nhưng việc triển khai còn chậm cũng vì lý do trên. Các nhà khoa học chúng ta dường như ít chú tâm đến việc dịch sách, vì dịch chẳng được bao nhiêu tiền mà thời gian bỏ vào đó là không ít.
Có những cuốn sách chúng tôi phải chuyển ra nước ngoài để nhờ các chuyên gia người Việt hiệu đính. Phải chấp nhận tốn kém để có bản dịch tương đối tốt. Chúng tôi đang có nhiều sách hay nhưng triển khai dịch còn chưa được nhanh bởi nhiều lý do, trong đó lý do chính là tìm người dịch đúng chuyên môn và giỏi tiếng Việt. Giá cả cũng là một vấn đề mà chúng tôi phải quan tâm, vì nếu không, sách sẽ có giá cao ngất ngưởng.”
Không chỉ ông Phạm Sỹ Sáu mà còn nhiều người làm việc trong ngành xuất bản cũng thú thật rằng: Sách công cụ, sách khoa học là loại sách mà thị trường đang có nhu cầu cao. Tuy nhiên, các đơn vị xuất bản không thực hiện được vì khó kiếm được dịch giả đủ năng lực. Kiếm dịch giả đã khó như vậy, việc tìm được người thẩm định chất lượng bản dịch sách còn khó hơn.
Vì vậy, theo ông Bùi Văn Nam Sơn: "Việc đào tạo dịch giả phải được giải quyết ở tầm mức chính sách quốc gia, đặc biệt trong định chế đại học và các viện nghiên cứu. Và cần gắn liền với một nhận thức thành thật: dịch sách là có lợi trước hết cho bản thân mình trên con đường học tập, nghiên cứu. Thêm vào đó, nếu không có sách dịch đầy đủ cho nhiều người cùng được đọc, được học và được thảo luận, cũng sẽ không có đời sống học thuật đúng nghĩa, bởi… “múa gậy vườn hoang” (không ai hiểu và không ai thẩm định được) thì phỏng có ích gì?"
Phạm Thị Thu Hà
